対話taiwa

Shigeru w tunelu

Haaki z Bachmannem, odcinek 39. Jak z czerwcowego wylęgu do września powstaje wyselekcjonowany narybek, dlaczego każda ryba raz przechodzi przez ręce Shigeru i co w Japonii znaczy być z tego samego rocznika.

Odłów przy mudpondzie w porannym świetle, wrzesień 2026.

W odcinku 38 była mowa o czerwcowych nocach, w których w Dainichi odbywa się tarło. Haaki chciał wiedzieć, co dzieje się potem: z larwami, ze stawami, z załogą i z człowiekiem, przez którego ręce ostatecznie przechodzi każda ryba.

Czterysta stawów dla larw

Już wiosną, gdy topnieje śnieg, wychodzi się na zewnątrz i przygotowuje stawy, bo zanim zrobi się ciepło i można zacząć tarło, wszystko dzieje się szybko. Wyobraźcie sobie, co znaczy przygotować około 400 stawów dla larw, aż każdy z nich będzie dokładnie taki, jak trzeba. Widać, który jest gotowy wcześniej, a któremu jeszcze czegoś brakuje, i od tego zależy, gdzie trafi wylęg.

Zdjęcie lotnicze: stawy dla larw po obu stronach drogi, w tle szklarnie i pola ryżowe
Z przodu stawy dla larw, z tyłu szklarnie. Dainichi z góry, późne lato 2017.

Młoda ryba nie zostaje zresztą aż do ostatniej selekcji w stawie, do którego wpuszczono ją jako larwę. Najpierw trafia tam na przykład wylęg Showa, jest dwa, trzy razy selekcjonowany i odławiany, potem w tym samym stawie pojawia się wylęg Kawarimono. W ten sposób niektóre stawy z narybkiem obracają się w ciągu trzech miesięcy do zbiorów dwa albo trzy razy. Kto uważnie oglądał filmy z sortowania, tu i ówdzie wypatrzył wśród Kawarimono jakiegoś Showa. To małe zbłąkane okazy, które przy odłowie pierwszego wylęgu zostały w stawie. Shigeru bezlitośnie je odrzuca, nawet jeśli wydaje się, że z któregoś mogłoby jeszcze coś wyrosnąć.

Zdjęcie lotnicze: dwóch mężczyzn ciągnie sieć przez mudpond
Zbiór narybku przy mudpondzie, późne lato 2017.
Zdjęcie lotnicze: mudpondy tarasami na zalesionym zboczu
Mudpondy na zboczu, późne lato 2017.

Pierwsza selekcja zaczyna się już w domu ryb: po 48 godzinach czarne larwy oddziela się od białych.

Pracownice i pracownicy siedzą w szklarni przy niebieskich misach i sortują
Czarne larwy są odrzucane. Szklarnia w Dainichi, czerwiec 2010.

Oprócz pielęgnacji codziennie się odławia i obsadza na nowo. W mudpondzie sortuje cała załoga, dość uparcie, na jedno kopyto: wszystko, co jest jednolicie czerwone, jednolicie białe albo zdeformowane, odpada. U Kohaku zostaje tylko to, co naprawdę ma dwa kolory, u Showa to, co ma trzy.

Futoshi stoi w ogrodniczkach w stawie dla larw przy kojcu z siatki, pod zielonym parasolem
Futoshi w stawie dla larw przy kojcu z siatki.
Futoshi sortuje w stawie dla larw patyczkiem przy misie
Futoshi sortuje pod parasolem.

Odcinek 39: Shigeru w tunelu – narybek, zespół i tarlaki.

Nie widzisz filmu? Obejrzyj na YouTube · Subskrybuj kanał

Każda ryba przechodzi przez jego ręce

Na zewnątrz sortują wszyscy. Ale każda ryba, która trafia do domu ryb, raz przechodzi przez ręce Shigeru. Od 10 września aż do późnego października siedzi od rana do wieczora przy misie do sortowania i selekcjonuje. Każda ryba, którą wyprodukował ze swoim zespołem, była raz u niego.

Kiedy przyjeżdżam do Japonii, przez pierwsze dwa dni się cieszy, jest ożywiony i opowiada. Potem znika w swoim tunelu. Dopiero w ostatnich dwóch dniach przed moim lotem do domu znów się wynurza, zauważa, że ja też jeszcze tu jestem, sortujemy razem i nastrój znów jest dobry. Do tego co roku leci ta sama ścieżka dźwiękowa: J-Pop albo K-Pop, tego nie potrafię odróżnić, potem Madonna i Céline Dion. Kiedy Titanic tonie po raz trzeci tego dnia, najchętniej poprosiłbym o coś innego. Ale myślę, że on tego w ogóle nie słyszy. Najważniejsze, żeby zawsze było to samo. Jest wtedy jedną wielką maszyną skupienia, całkowicie pochłoniętą młodymi rybami. Trzeba to podziwiać.

Shigeru przy misie do sortowania w szklarni, w tle biała tablica i kartony
Shigeru przy misie do sortowania w szklarni, wrzesień 2026.

Sam szukam sobie pracy

W tym czasie zostawiam go absolutnie w spokoju. Jeśli mogę mu w czymś pomóc, robię to, a poza tym sam szukam sobie pracy. Rano staram się załapać na ciężarówkę i wyjechać z chłopakami na odłów. Kiedy wracamy z rybami, Shigeru widzi: ten znów był na nogach od wczesnego rana i zrobił już coś dla farmy.

Potem idę do automatu z napojami i przynoszę kawę dla wszystkich – mały upominek dla załogi, który zawsze jest dobrze przyjmowany. Następnie czyszczę spodniobuty i sprzęt, wszystko dezynfekuję i staram się załapać na następną ciężarówkę do naturalnych stawów. W południe idziemy razem na obiad.

Zorza poranna nad polami i górami
Poranna zorza w drodze na farmę, tuż przed wpół do szóstej. Wrzesień 2026.
Dziedziniec farmy koi z małą ciężarówką
Dziedziniec rano, zanim ciężarówki wyjadą.

Mój japoński wystarcza, żeby wiele rozumieć, mówić potrafię niewiele. Myślę jednak, że mam wyczucie ludzi. Dziesięć, piętnaście lat temu, kiedy miałem jeszcze swój pokój na farmie, często wieczorem o dziesiątej, o jedenastej jeszcze raz obchodziłem wszystkie domy. Potrzebuję niewiele snu. Czy jakaś ryba nie wyskoczyła, czy wszystko działa? Przy tym spotkał mnie Shigeru i powiedział: jesteś taki sam jak ja, wieczorem jeszcze raz wszystko obchodzisz. Od tamtej pory więcej mi pokazywał i więcej mi powierzał.

Przy pytaniach technicznych i chemii wody pytają mnie. Przez wiele lat pracowałem też na innych farmach, przede wszystkim u Tsuyoshiego z Torazo, i wnoszę wiedzę, która wykracza poza horyzont jednej farmy. Ale przede wszystkim jestem rzemieślnikiem, który wiele uczy się oczami. Kiedy w 2025 roku, po pandemii i trzech, czterech latach przerwy, znów stanąłem przy niewodzie i ciągnąłem go przez mudpondy, wiedziałem dokładnie, gdzie chłopaki chcą mnie mieć: gdzie zbiera się sieć, gdzie ma stać klatka z siatki, kiedy niewód przenosi się na drugą stronę, kiedy cofamy się i odławiamy drugi raz, gdzie znów wychodzimy ze stawu. Wszystko to wróciło, jak jazda na rowerze.

Czterech mężczyzn w niebieskich spodniobutach ciągnie przy nisko stojącym słońcu sieć przez mudpond, w tle góry we mgle
Przy niewodzie, wrzesień 2026.
dōkyūsei同級生

Ten sam rocznik

Moja największa przewaga ma związek z kalendarzem. W Japonii wiele rzeczy porządkuje się według roczników szkolnych i każdy najpierw pyta, z którego jest się rocznika. Jestem rocznik 1972, tak jak Futoshi, starszy brat Shigeru i wielki szef, oraz jak Okamoto i Takahiro. Dla Japończyków to ogromna sprawa. Przy każdej wizycie temat wraca: jesteś z naszego rocznika, starzejesz się razem z nami, jedziesz z nami na jednym wózku.

Dlatego zwykle siedzę z Okamoto w ciężarówce, a Takahiro zawsze patrzy, gdzie jestem i czy wszystko u mnie w porządku. Do tego dochodzi Naoto, bardzo, bardzo miły człowiek, mniej więcej dwa lata młodszy ode mnie. Shigeru jest cztery lata młodszy. Młodszych w tym gronie jeszcze nie ma, dzieci są dalekie od tego, by przejąć farmę. To także moje szczęście. Gdyby miały już około dwudziestu pięciu lat i były tuż przed przejęciem, byłbym zapewne, tak jak ojcowie, zbędnym balastem. Dzieci chcą wtedy same prowadzić farmę i pisać własną historię.

Trzech mężczyzn w niebieskich spodniobutach ze skrzynką na ryby na brzegu mudpondu, w tle mała ciężarówka
Krótko po szóstej przy mudpondzie.
Mężczyźni ciągną sieć z pomarańczowymi pływakami przez staw przy polu ryżowym
Sieć jest ściągana.

Uczniowie, pracowitość i długie dni

Haaki zapytał, czy młodzi pracownicy siedzą godzinami obok Shigeru, żeby się uczyć. Kto patrzy, rozumie, co się tam dzieje. Ale tak jak u uczniów u nas, szybko widać, kto jest bystry, a kto nie, komu można coś powierzyć, a kto jest prymusem. Wiele wychodzi też od samych młodych ludzi, gdy się tego domagają. Struktury oczywiście istnieją: przez lata jest się stopniowo wprowadzanym, na swoje stanowisko pracuje się najpierw z innymi pracownikami i z brygadzistą, zanim ma się do czynienia bezpośrednio z szefem. Wyróżnić się można pracowitością, zaangażowaniem, także odrobiną zadziorności i tupetu.

W Japonii, tak samo jak u mnie w firmie, jest czymś oczywistym, że ktoś przychodzi także w sobotę czy niedzielę albo zostaje dłużej, gdy coś poszło nie tak albo przyjeżdżają ryby. Ośmiogodzinnych dni na farmie nie ma, raczej czternaście, piętnaście, szesnaście godzin. Opiera się to chyba także na nieco bardziej tradycyjnych strukturach rodzinnych, często pomagają dziadkowie. A wielu starszych ludzi pracuje do późnej starości. W hotelu śniadanie przygotowuje pani, którą znam od 25 lat i która ma dziś dobrze ponad osiemdziesiąt lat. W tym roku po raz pierwszy zawołała, żebym sam sobie wziął śniadanie: oboje się zestarzeliśmy, ale ty jeszcze trochę lepiej się gramolisz niż ja.

Tarlaki: z powrotem w listopadzie

Dużych tarlaków tym razem nie widzieliśmy, były na zewnątrz w mudpondzie. Po tarle zostają jeszcze kilka dni w pobliżu farmy, potem zbiorczo trafiają na zewnątrz i wracają dopiero około 10 listopada, nie do szklarni, które widzi każdy kupiec, lecz do domów, do których zwykły miłośnik koi w ogóle nie ma wstępu. Na górze, gdzie pływają, są stawy wyłącznie z samicami i wyłącznie z samcami, żeby miały spokój.

Nie ma szybszego sposobu, by wyeksploatować samicę, niż regularnie poddawać ją tarłu. W ikrze jest bardzo dużo energii. Niektóre wytrzymują tylko jeden sezon, inne dwa, trzy lata; dłużej niż trzy, cztery lata to wielka rzadkość, zwłaszcza u dużych ryb. Sakai na przykład zaczyna rozmnażać już Nisai i Sansai i kojarzy jeden do jednego. W Dainichi bierze się tylko naprawdę duże ryby, a do jednej samicy dosadza się dwa, trzy samce. To, że także młode ryby są już dojrzałe do tarła, ma związek z odchowem Jumbo-Tosai: ponieważ pierwszą zimę się omija, a drugie lato dołącza bezpośrednio do pierwszego, dwunastomiesięczna ryba ma w czerwcu praktycznie już za sobą dwa sezony letniego wzrostu.

Shigeru przy misie do sortowania z podbierakiem i licznikiem
Shigeru siedzi w niebieskich ogrodniczkach przy misie z zieloną wodą
Shigeru przy sortowaniu, 18 września 2026.

Synowie, ojcowie i niebieska hortensja

Każdy hodowca ma swoje zwyczaje. Sprytne wydało mi się to, co robi Omosako: dzieli ikrę jednej samicy na dziesięć porcji, każdą zapładnia innym samcem i rozdziela larwy do dziesięciu różnych stawów. Dzięki temu wie dokładnie, który samiec najlepiej sprawdził się z tą samicą. Jeden hodowca widzi coś takiego i to przejmuje. Inny zostaje przy schemacie, który zna od ojca.

Są młodzi hodowcy, którzy uczyli się w Dainichi. Gdy wracają na farmę rodziców, ojciec jest często jeszcze tak obecny, że w ogóle nie stosują tego, czego się nauczyli. Dziesięć lat później znów idą jego śladem i robią wszystko tak samo jak on: kiedy na południowym zboczu zakwitnie niebieska hortensja, łączy się tarlaki. To, że starszych niewiele się poprawia, jest w tej kulturze także kwestią szacunku. Ale w końcu to sprawa rodziców, tak jak u nas: kiedy zaczynasz ufać synowi? Kto jest mądry, wcześnie go wdraża, w porę przekazuje gospodarstwo i jeszcze przez jakiś czas pozostaje doradcą. Nie rozmawiajcie z dzieckiem, jakby było niezbyt rozgarnięte, lecz jak z dorosłym, i od początku tłumaczcie mu, jak działa świat.

Dlaczego Ginrin Showa się nie opłaca

To, jakie zestawy zakłada Shigeru, zależy też od rynku. Dobrym przykładem są Ginrin Showa; mówił o tym również w naszej rozmowie przy sortowaniu. Ginrin to jeden element układanki więcej, trzeba więcej sortować, a rynek tego nie wynagradza. Wylęg Ginrin zajmuje może pięć stawów dla larw, a na koniec zostaje 200 ryb. Wylęg Showa zajmuje również pięć stawów, a zostaje tysiąc. Farma musi gospodarować swoimi stawami, żeby znów móc inwestować i próbować nowych rzeczy.

U mnie w Niemczech wygląda to trochę inaczej. Przy ograniczonej liczbie klientów muszę oferować pewien przekrój i cieszę się z kilku Ginrin i kilku Kawarimono. Są łowcy i zbieracze, którzy najchętniej mieliby wszystkiego po jednej sztuce. Sam jestem raczej purystą: Kohaku, Sanke, Showa, do tego może Goshiki albo piękny Ginrin Karashigoi dla kontrastu. Ale aukcja ze 120 Kohaku nie rozpaliłaby żadnej rywalizacji. A kto szuka Ginrin Showa, ten szuka właśnie Ginrin Showa. Nikomu niczego nie odbieram, otwieram własny rynek.